ดอยอินทนนท์ เป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของนกป่ากว่า 490 ชนิด และบทบาทของนกต่อระบบนิเวศสะท้อนถึงความสมบูรณ์ของป่า เช่น นกกางเขนน้ำเป็นตัวชี้วัดคุณภาพน้ำ

ทำไมดอยอินทนนท์จึงเป็นแหล่งนกกว่า 490 ชนิด?

ดอยอินทนนท์ ไม่ได้เป็นเพียงยอดเขาสูงที่สุดในประเทศไทย แต่ยังเป็น แหล่งอาศัยของนกกว่า 490 ชนิด ทำให้ที่นี่เป็นพื้นที่ที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูงสุดแห่งหนึ่งของไทย ป่าเขียวชอุ่มบนดอยแห่งนี้เป็นเหมือนบ้านของสิ่งมีชีวิตนานาชนิด หากปราศจากป่า นกและสัตว์ป่าจะไร้ที่อยู่อาศัย และเมื่อสัตว์ป่าหายไป วงจรชีวิตของป่าก็จะค่อย ๆ เสื่อมสลาย เพราะป่าและสัตว์ป่าต่างพึ่งพาซึ่งกันและกันในการดำรงอยู่ มาร่วมทำความรู้จักกับนกในดอยอินทนนท์ และตระหนักถึงความสำคัญของการอนุรักษ์ธรรมชาติไปพร้อมกัน

ป่า และ สัตว์ป่า เป็นสิ่งที่ต้องอยู่คู่กัน หากขาดป่า สัตว์ก็ไร้บ้าน หากขาดสัตว์ ป่าทั้งผืนก็เป็นเพียงบ้านร้าง

ความสัมพันธ์ของทั้งสองสิ่งนี้เป็นมากกว่าแค่บ้านและผู้อาศัย สัตว์เลือกบ้าน และ ป่าก็เลือกผู้อาศัย ป่าแต่ละประเภทเปรียบได้เป็นบ้านแต่ละแบบแตกต่างกัน ที่เอื้อประโยชน์ให้ผู้อยู่อาศัยแตกต่างกันด้วย หากเราทำความเข้าใจธรรมชาติให้ลึกซึ้ง เมื่อเห็นป่าเราก็สามารถบอกได้ว่าเรามีโอกาสพบสัตว์ชนิดใดในบ้านหลังนี้ หรือ เมื่อพบสัตว์บางชนิดเราก็บอกได้ว่าบ้านแห่งนี้น่าอยู่เพียงใด อาจเรียกว่าสัตว์ป่านั้นเป็นดั่งดัชนีชี้วัดความอุดมสมบูรณ์ของป่าก็ไม่ผิดนัก และ สัตว์กลุ่มที่มักถูกเลือกเป็นดัชนีชี้วัดอย่างง่ายก็คือ นก นั่นเอง

ดอยอินทนนท์เป็นบ้านหลังใหญ่ของนกมากกว่า 490 ชนิด

ในความเป็นจริง อินทนนท์นั้นไม่ใช่บ้านหลังเดี่ยว แต่เป็นเหมือนหมู่บ้านเสียมากกว่า คือ ประกอบด้วยบ้านหลากหลายรูปแบบ ทั้งบ้านแบบป่าเต็งรังผสม แบบป่าดิบเขา แบบทุ่งหญ้าบนภูเขา แบบป่าเมฆ ฯลฯ เมื่อมีบ้านหลากหลายแบบ ก็มีผู้อาศัยหลากหลายประเภท ซึ่งบ้านแต่ละแบบก็มีผู้อาศัยที่สำคัญ ที่จะช่วยบอกเราได้ว่า สภาพความเป็นอยู่ของบ้านเป็นอย่างไร

ในการเดินทางมายังดอยอินทนนท์ หากเข้ามาจากทาง อำเภอจอมทอง จ.เชียงใหม่ เมื่อผ่านด่านตรวจที่ 1 มาแล้ว เราจะพบกับ “ป่ า ผ ลั ด ใ บ เ ต็ ง รั ง” เป็นป่าที่ประกอบด้วยไม้เนื้อแข็งหลายชนิด โดยทั่วไปแล้ว ไม่ว่าจะไม้เนื้ออ่อนหรือไม้เนื้อแข็งต่างก็มีหนอนผีเสื้อหลายชนิดเจาะกินเนื้อไม้ภายใน เพียงแต่ไม้เนื้อแข็งในป่าเต็งรังนี้ จำเป็นต้องอาศัยผู้เชี่ยวชาญในการเจาะไม้เพื่อให้ได้อาหารที่อยู่ภายใน ป่าประเภทนี้จึงมักพบนกหัวขวานหลายชนิดปรับตัวอาศัยอยู่

เช่น นกหัวขวานใหญ่สีดำ (White-bellied woodpecker) นกหัวขวานด่างแคระ (Gray-capped pygmy woodpecker) และ นกหัวขวานเขียวตะโพกแดง (Black-headed woodpecker) ที่มักจะหากินเป็นฝูง นกหัวขวานจึงเปรียบได้เป็นหมอต้นไม้ที่คอยกำจัดแมลงให้

บางครั้งนกในป่าชนิดต่าง ๆ อาจพบรวมกันหลายสิบตัว เคลื่อนที่ไปเรื่อย ๆ เรียกพฤติกรรมลักษณะนี้ว่า Bird wave หรือ Mixed species flock โดยมีจุดประสงค์คือ ให้ฝูงนกช่วยกันไล่แมลงออกจากที่ซ่อน สมาชิกในกลุ่มอาจประกอบด้วยนกหลายชนิด เช่น นกปีกลายสก็อต (Eurasian jay) นกเขียวก้านตองหน้าผากสีทอง (Golden-fronted leafbird) นกแซงแซวหางบ่วงใหญ่ (Greater racket-tailed drongo) นกเฉี่ยวดงธรรมดา (Common woodshrike) นกเขนน้อยปีกแถบขาว (Bar-winged flycatcher-shrike) นกไต่ไม้ท้องสีส้ม (Burmese nuthatch) ฯลฯ

การรวมฝูงลักษณะนี้เกิดขึ้นได้กับนกในป่าประเภทอื่น ๆ เช่นกัน ซึ่งจะมีชนิดพันธุ์ที่เข้ารวมฝูงแตกต่างกันไป นอกจากนี้ ในป่าเต็งรังที่มีลำธารไหลผ่าน ก็เป็นที่ชื่นชอบของนกกางเขนน้ำหลังดำ (Black-backed forktail) ที่เป็นนกปลายน้ำ ไม่ชอบลำธารบนที่สูง มักพบได้ตามตีนเขา ในเขตป่าเต็งรังช่วงบ้านเมืองอาง นกชนิดนี้มีจำนวนลดลงไปมากเพราะพื้นที่เชิงเขามักถูกเปลี่ยนเป็นพื้นที่เกษตรกรรม มีการปรับเปลี่ยนสภาพลำธาร มีสารเคมีปนเปื้อนในแหล่งน้ำและสะสมในแมลงน้ำ ปัญหาเหล่านี้ล้วนส่งผลกระทบโดยตรงต่อประชากรนกกางเขนน้ำหลังดำ ซึ่งการลดลงนี้ได้ชี้ให้เห็นว่า น้ำที่ไหลลงมาจากดอยอินทนนท์นั้นถึงแม้จะใสแต่อาจไม่ได้สะอาดอีกต่อไปแล้ว

เมื่อเดินทางขึ้นมาตามถนนสู่ยอดดอยอินทนนท์ ผ่านที่ทำการอุทยานฯมาแล้ว หากแวะเยี่ยมชมพระตำหนักดอยผาตั้ง ก็จะพบป่าในแบบ “ป่ า ดิ บ เ ข า ผ ส ม ป่ า ส น” ใบไม้เขียวสดตลอดทั้งปี ที่นี่เรือนยอดสูงใบไม้ปกคลุมหนาแน่น พื้นล่างก็เต็มไปด้วยไม้พุ่ม นกในป่าแบบนี้หลายชนิดเป็นนกตัวเล็กปรับตัวให้เหมาะกับการกระโดดหากินไปมาตามพุ่มไม้รก เช่น นกติ๊ดแก้มเหลือง (Yellow-cheeked tit) นกกระจิบภูเขา (Mountain tailorbird) นกมุ่นรกตาแดง (Yunnan fulvetta) นกนิลตวาเล็ก (Small niltava) นกจับแมลงเล็กขาวดำ (Little-pied flycatcher) ฯลฯ

ส่วนนกที่มีขนาดใหญ่ขึ้นมาได้แก่ นกเขนสีฟ้าหางขาว (White-tailed robin) นกนิลตวาใหญ่ (Large niltava) นกกระรางแก้มแดง (Silver-eared laughingthrush) เป็นต้น ในที่ที่มีไม้สนขึ้นหนาแน่น ก็มีนกเด่นคือ นกเปลือกไม้ (Hume’s treecreeper) ที่ชอบอยู่ในป่าสนเท่านั้น หากินแมลงที่อยู่ตามเปลือกต้นสน ในส่วนเรือนยอดก็เป็นพื้นที่หากินที่สำคัญ มักพบ นกขมิ้นแดง (Maroon oriole) นกโพระดกคางเหลือง (Golden-throated barbet) นกเปล้าหางพลั่ว (Wedge-tailed green pigeon) และ เรือดยอดหนาทึบลักษณะนี้ ในส่วนที่มืดครึ้มอาจโชคดีได้พบนกล่าเหยื่อขนาดใหญ่อย่าง นกเค้าป่าสีน้ำตาล (Brown wood owl) มาหลบซ่อนตัว การที่ยังมีนกล่าเหยื่อขนาดใหญ่เหลืออยู่ แสดงว่ายังมีเหยื่อให้เลือกล่าได้เพียงพอในการดำรงชีวิต บ้านหลังนี้ยังคงมีความน่าอยู่เหลืออยู่บ้าง

ณ ยอดดอยอินทนนท์ก็เป็นบ้านอีกหลังหนึ่ง ที่นี่ก็มีความ ค ล้ า ย กั บ บ้ า น “ป่ า ดิ บ เ ข า” อยู่มาก พรรณไม้คล้ายคลึงกัน แต่ที่บนนี้มีความชื้นสูงกว่า เนื่องจากได้รับ “น้ำ จ า ก เ ม ฆ” โดยตรง

นกที่เจอได้บนนี้หลายชนิดจึงเป็นนกที่พบได้ในป่าดิบเขาเช่นกัน เพิ่มเติมบางชนิดที่พบแค่บนที่สูงเท่านั้น เช่น นกกระจิ๊ดคอเทา (Ashy-throated warbler) นกพิราบเขาสูง (Ashy wood pigeon) นอกจากนี้ ในเส้นทางศึกษาธรรมชาติอ่างกานั้น เป็นป่าที่ดินมีคุณสมบัติอุ้มน้ำไว้ได้มาก เป็นป่าพรุบนภูเขา หากเปรียบแล้วคงเป็นอีก “ห้อง” หนึ่งของบ้านป่าดิบเขา ต้นกุหลาบพันปีในอ่างกานี้ดึงดูดให้นกกินน้ำหวานหลายชนิดเข้ามาอาศัย เช่น นกกินปลีหางยาวเขียว (Green-tailed sunbird) นกกินปลีหางยาวคอสีฟ้า (Mrs. Gould’s sunbird) และ นกกินปลีหางยาวคอดำ (Black-throated sunbird)

หากมองดูที่พื้นล่างใต้ทางเดินไม้ จะสังเกตเห็นพื้นชื้นแฉะ รกด้วยไม้พุ่ม บริเวณนี้เป็นที่ชื่นชอบของ นกปีกสั้นสีน้ำเงิน (Himalayan shortwing) นกกระทาดงคอสีแสด (Rufous-throated partridge) และ นกจู๋เต้นจิ๋ว (Pygmy cupwing) จะเห็นได้ว่าป่าแต่ละประเภท บ้านแต่ละแบบ ก็มีกลุ่มนกที่อาศัยแตกต่างกันไป คอยชี้ให้เห็นถึงความสมบูรณ์ในแบบที่ป่าแต่ละแห่งเป็น

ทำไมนกในดอยอินทนนท์จึงสำคัญต่อมนุษย์?

แท้จริงแล้วสิ่งเหล่านี้มีความสำคัญกับเราอย่างมาก นกที่อาศัยในลำธารน้ำสะอาด หากหายไปก็แปลว่าน้ำที่ไหลสู่เมืองให้เราใช้ก็อาจไม่สะอาดเสียแล้ว นกนักล่าต้องการป่ารกทึบ เพราะเป็นที่อาศัยของเหยื่ออาหารนั่นเอง การที่มีนกเหล่านี้อยู่แสดงให้เห็นว่าเรายังมีทรัพยากรพรรณไม้อยู่ ที่เป็นเครื่องฟอกอากาศให้โลก เป็นอุปกรณ์เรียกฝนอย่างดี และ หากบริหารจัดการอย่างถูกต้องเราก็จะมีทรัพยากรไม้ใช้สำหรับกิจกรรมต่าง ๆ ของมนุษย์

การเรียนรู้ศึกษาพรรณพืชสัตว์ในป่านั้นไม่ใช่กิจกรรมที่มีเพียงข้อมูลวิชาการหนักหน่วง แต่เป็นการสอดแทรกแง่มุมความสัมพันธ์ทางธรรมชาติแก่ผู้สนใจ แม้หลายคนมองว่าเป็นกิจกรรมที่น่าเบื่อ บางคนว่าเป็นความสนุก สุนทรี หากมองข้ามอารมณ์ของมนุษย์ ความรู้เหล่านี้นำพาเรากลับไปหาความสำคัญที่แท้จริงต่อการดำรงชีวิตของพวกเรา

คำถามที่พบบ่อย

Q: ดอยอินทนนท์มีนกกี่ชนิดจริง?
A: มีรายงานระหว่าง 383–500 สายพันธุ์ นับเป็นอันดับ 2 ของอุทยานแห่งชาติในประเทศไทย

Q: ดอยอินทนนท์ได้รับการยอมรับในระดับโลกเรื่องนกหรือไม่?
A: ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นพื้นที่ IBA และ KBA จาก BirdLife และ Key Biodiversity Area

Q: นกมีบทบาทอย่างไรกับระบบนิเวศทั่วไป?
A: นกช่วยควบคุมแมลง ฟอกน้ำ นำเมล็ดพันธุ์กระจาย และเป็นตัวชี้วัดความสมบูรณ์ของป่า เช่น นกกางเขนน้ำแสดงถึงคุณภาพน้ำบริสุทธิ์

Q: ซึ่งนกเฉพาะถิ่นบนยอดดอยอินทนนท์มีอะไรบ้าง?
A: เช่น Ashy-throated Leaf-Warbler, Green-tailed Sunbird ซึ่งพบเฉพาะบนยอดเมื่อเปรียบเทียบกับพื้นที่อื่นในไทย

“แม้เราจะใช้เงินซื้อน้ำในขวดพลาสติกมาได้ แต่น้ำในขวดนั้น มาจากที่แห่งใดกัน ?”

#คุณค่าในความหลากหลายทางชีวภาพ
#อุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์

บทความโดย: วัทธิกร โสภณรัตน์
กรรมการสมาคมอนุรักษ์นกและธรรมชาติแห่งประเทศไทย (BCST)

ช่วยกันรักษาป่าและสัตว์ป่าได้ ลดการใช้ทรัพยากร ส่งเสริมการท่องเที่ยวดอยอินทนนท์
มูลนิธิไทยรักษ์ป่า สำนักงานกรุงเทพฯ
เบอร์ : 02-998-5000, 02-998-5999
Email : [email protected]
Facebook : มูลนิธิไทยรักษ์ป่า
Youtube : Thairakpa Foundation