การ ‘ดูนก’ นอกจากเพื่อสำรวจจำนวนชนิดนกในพื้นที่ เพื่อความเพลิดเพลินสนุกสนานแล้ว ยังเป็นช่องทางที่ทำให้เยาวชนได้สัมผัสและเข้าใจเกี่ยวกับความสัมพันธุ์ของทรัพยากรในพื้นที่กับการดำรงชีวิตของสัตว์ป่า ผ่านทางการสังเกตพฤติกรรมของสัตว์ขณะที่พบเห็น
.
อาทิลักษณะถิ่นที่อยู่อาศัย อาหารที่นกกิน รวมถึงความสัมพันธ์ที่นกเอื้อประโยชน์ต่อระบบนิเวศ เหล่าเยาวชนจะได้เห็นและคิดต่อยอดจากสิ่งที่เจอ เพราะการเรียนรู้โดยมีฐานข้อมูลมาจากการเรียนรู้ด้วยตนเอง จะทำให้เกิดความเข้าใจได้มากกว่าการท่องจำ
.
นกยังเป็นสัตว์ที่สามารถเชื่อมกับธรรมชาติได้ง่ายกว่าสัตว์ชนิดอื่น เพระาสามารถพบเจอได้ง่าย มีลักษณะของถิ่นที่อยู่อาศัยที่ค่อนข้างชัดเจนในนกประจำถิ่นบางชนิด นกสามารถเล่าเรื่องและอธิบายให้เห็นภาพง่าย เช่น นกหลายชนิดพบเจอได้ตามพื้นที่ ที่มีลักษณะเป็นทุ่งหญ้า โล่ง กว้าง

ถ้ามองในเรื่องของการจัดการทรัพยากร ในขณะเดียวกันการป้องกันรักษาป่าโดยการชิงเผา ก็ส่งผลกระทบต่อประชากรสัตว์ป่าบางชนิดเช่นกัน โดยเฉพาะนก ที่มีฤดูกาลทำรังช่วงเดียวกันกับช่วงเวลาการชิงเผา ทำให้รังนกเหล่านี้ถูกเผาทำลายไป ถึงแม้ว่านกจะมีฤดูกาลทำรังที่ยาวนาน แต่ถ้าเศษวัสดุในการทำรังถูกทำลาย ถิ่นที่อยู่อาศัยถูกทำลายไป กว่าสภาพแวดล้อมจะกลับมาเช่นเดิมต้องใช้ระยะเวลาที่ยาวนาน อาจส่งผลกระทบให้ฤดูกาลนั้นนกเหล่านี้อาจไม่สามารถเพิ่มจำนวนประชากรได้
.
บางครั้งการชี้ชัดว่า วิธีการไหนถูกต้องและเหมาะสมในเรื่องการจัดการทรัพยากรในพื้นที่ อาจต้องมีข้อมูลประกอบในการตัดสินใจที่หลากหลายมติการดำเนินงานของ‘มูลนิธิไทยรักษ์ป่า’ ในพื้นที่ ‘ป่าต้นน้ำภูหลง’ มุ่งหวังให้เยาวชนในพื้นที่ได้คิดและตระหนักถึงความสำคัญของสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ในระบบนิเวศเดียวกัน ป่าต้นน้ำที่สามารถหล่อเลี้ยงคนในพื้นที่ให้คงอยู่ต่อไป
.
เพราะ ‘ภูหลง’ เป็นป่าต้นน้ำอีกพื้นที่หนึ่งที่หล่อเลี้ยงชีวิตผู้คนในพื้นที่จังหวัดชัยภูมิ อดีตเคยเป็นป่าที่มีความอุดมสมบูรณ์ มี ‘ความหลากหลายทางชีวภาพ’ แต่ด้วยปัจจัยหลายอย่างที่เกิดขึ้นในพื้นที่ การเปลี่ยนแปลงโดยธรรมชาติหรือการกระทำของมนุษย์ ทำให้มีสภาพแวดล้อมเปลี่ยนแปลงไป ชนิดพันธุ์สัตว์ที่อาศัยอยู่ในพื้นที่มีจำนวนลดลงหรือบางชนิดได้หายไปจากพื้นที่ ส่งผลให้ต้องมีการฟื้นฟูป่าในพื้นที่เพื่อให้ป่าต้นน้ำแห่งนี้ ให้ยังคงความสามารถในการหล่อเลี้ยงผู้คน สัตว์ป่า นก และทุกๆ ชีวิตในพื้นที่ให้สามารถดำรงชีวิตต่อไปได้เหมือนที่ผ่านมา

“การดูนกเป็นการดูเพื่อสำรวจความอุดมสมบรูณ์ของทรัพยากรธรรมชาติ เพราะถ้าป่าไม่สมบรูณ์ ก็จะพบนกเพียงไม่กี่ชนิด เพราะนกต้องหาอาหาร เช่น แมลง ผลไม้ เมล็ดหญ้า หรือแม้แต่สัตว์เลื้อยคลานขนาดเล็ก ถ้าหากป่าไม่สมบรูณ์ นกต้องบินหาอาหารไกลขึ้น หรืออพยพไปอยู่ป่าที่อุมสมบูรณ์กว่า ทำให้เราพบนกจำนวนน้อยลง แต่ถ้าหากป่าอุดมสมบูรณ์ เราจะพบนกหลายชนิด และมีจำนวนมาก สายใยอาหารในธรรมชาติ สอดคล้องและสัมพันธ์กัน หากสิ่งมีชีวิตชนิดใดหายไปจากป่า จะกระทบต่อสิ่งมีชีวิตอื่นด้วย การดูนกสามารถบ่งชี้ความอุดมสมบรูณ์และความหลากหลายทางชีวภาพได้เป็นอย่างดี” นายชลธี ปานเทวีจรัส เยาวชนผู้ร่วมกิจกรรมดูนกกล่าวไว้

เรื่องและภาพ : จิตวดี ขุนวงษา